Ziemia, na której znajduje się kościół św. Mateusza w Pabianicach, należała w przeszłości do kasztelami Chropy. W historii Jana Długosza czytamy, że w r. 1082 "za wstawiennictwem i poparciem" świętobliwej Judyty, żony księcia Władysława Hermana, "kasztelania Chropy w ziemi sieradzkiej została na zawsze nadana kanonikom krakowskim". Pamięć Judyty, pobożnej fundatorki tak znacznych dóbr i majętności, była wielce czczona i z wdzięcznością zachowana w gronie kapitulnym. Długosz jako kanonik Kapituły napisał: "Judyta zasłużyła sobie na pomoc w postaci modlitwy".
Ponadto Kapituła w XVII wieku nakazała sporządzić kamienne tablice pamiątkowe na cześć bogobojnej ofiarodawczyni i umieścić je w katedrze na Wawelu oraz w transepcie kościoła św. Mateusza w Pabianicach.
Dobra podarowane Kapitule Krakowskiej były wówczas puszczą, gdzie "łacniej natrafić na zwierza dzikiego, aniżeli na łan ziemi uprawnej", częściej je zwierz dziki za legowisko obierał, aniżeli dotykał pług rolnika (Długosz). W XI i XII wieku na znacznym obszarze kasztelani ludność była nieliczna, osady rzadkie. Z biegiem czasu powstały tutaj 2 miasta i 23 wsie, które szczegółowo opisuje Długosz. Z tego wykazu sądzić można, że w jego czasach obszar ten był już gęsto zasiedlony i dobrze zagospodarowany.

Dwa wydarzenia w XIV wieku wpłynęły na szybki rozwój dawnego opola: założenie miasta Pabianic w połowie XIV wieku i erygowanie parafii w 1398 roku, a więc za panowania Jagiełły i jeszcze za życia błogosławionej Królowej Jadwigi. Czas wybudowania pierwszego kościoła i obszar powstałej parafii możemy dokładnie określić według dokumentu erekcji. Dokument ten został wydany w formie przywileju na pergaminie z pieczęcią Kapituły Gnieźnieńskiej 25 kwietnia 1482 roku przez arcybiskupa Zbigniewa Oleśnickiego. Czytamy tam o "miasteczku Pabianice", że w nim to "kościół parafialny pod tytułem świętego Mateusza i świętego Wawrzyńca przez Jarosława Bogorię Skotnickiego, arcybiskupa gnieźnieńskiego fundowany, za arcybiskupa Dobrogosta w roku 1398 parafia erygowana". Akt erekcyjny podaje nazwisko pierwszego proboszcza. Był nim ks. Wojciech Tuszyk. W uroczystość św. Mateusza w roku 1532, w czasie jarmarku, dotknęła Pabianice jedna z największych klęsk ognia: spłonął dwór i spłonął pierwszy kościół parafialny, dokładnie w setną rocznicę pobytu i uczestnictwa w nabożeństwie króla Władysława Jagiełły.
Wiek XVI trzeba uznać za okres rozwoju dóbr, rozkwitu życia i stosunków miejskich. Wzrasta ludność miasta i liczba domów, rozwija się handel i rzemiosło. O świetności Pabianic świadczą wzniesione w tym czasie dwie monumentalne budowle: Zamek (dwór Kapituły Krakowskiej) i kościół parafialny. Zamek - "prawdziwa perła budownictwa, pobudowanego w stylu lekkiego renesansu krakowskiego, bliźniaczo podobny do Sukiennic, ratusza w Sandomierzu, w Szydłowcu" - służyć może jako przykład polskiego dworu attykowego. Na jego budowę, która trwała pięć lat (1566-1571), kanonik Stanisław Dąbrowski w imieniu Kapituły Krakowskiej podpisał kontrakt z Wawrzyńcem Lorkiem.